ÇİN HALK CUMHURİYETİ

Şangay Beşlisi Nedir? Kuruluş Amacı, Üyeleri ve Yapısı

Şangay Beşlisi; Çin, Kazakistan, Rusya, Kırgızistan ve Tacikistan tarafından 1996 yılında Çin’in 上海(Shànghǎi) şehrinde imzalanan bir anlaşmayla kurulan örgüte verilen isim. Örgüt 2001 yılında  “Şangay İşbirliği Örgütü” ismini alıyor. Ancak ülkemizde hala Şangay Beşlisi olarak anılıyor. Peki şu an Şangay Beşlisinde hangi ülkeler var?

Şangay Beşlisi ilk başta yukarıda saydığımız beş ülke tarafından kurulmuş olsa da zamanla kuruluşa yeni üyeler ekleniyor. Örgüte ilk olarak 2001 yılında Özbekistan dahil oluyor. Ardından ise 2017 yılında Hindistan Pakistan ile birlikte Şangay Beşlisine son katılan ülke oluyor. Yani 2017 itibariyle Şangay Beşlisi üyeleri;

  1. Çin
  2. Rusya
  3. Kırgızistan
  4. Kazakistan
  5. Tacikistan
  6. Özbekistan
  7. Hindistan
  8. Pakistan

Ayrıca Afganistan, Moğolistan, İran ve Belarus Şangay Beşlisi gözlemci ülkeleri; Türkiye, Azerbaycan, Kamboçya, Sri Lanka, Ermenistan ve Nepal ise Şanghay Beşlisi diyalog ortağı ülkeleri arasında yer alıyor. Şangay Beşlisi ülkeleri hangileri cevapladığımıza göre örgütün tarihçesine ve kuruluş amacına bakabiliriz.

Şangay Beşlisi Kuruluş Amacı ve Tarihi 

shanghai beşlisi kuruluş amacı

Şanghay Beşlisi, bölgede etkinliğini ve işbirliklerini artırmak isteyen Çin Halk Cumhuriyeti’nin girişimleri sonrası ortaya çıkıyor. 26 Nisan 1996 yılında kurucu üyelerin sınır bölgelerindeki askeri güvenliğe dair bir anlaşma imzalamasıyla kuruluyor. Her yıl düzenli olarak toplanma kararı alan ülkeler 1998 yılında Almatı’da, 1999 yılında Bişkek’te, 2000 yılında ise Duşanbe’de görüşüyor. 2001 yılında Pekin’de yapılan görüşmede ise hem Özbekistan örgüte üye olarak kabul ediliyor hem de örgütün ismi “Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ)” olarak değiştiriliyor. Örgüt Doğu’da bir blok oluştururken ilk kez 2005 yılında ABD karşıtı bir hamle yapıyor. 2005 yılında gerçekleştirilen zirve de Amerika’nın Orta Asya’da asker bulundurmasın karşı olduklarını dile getiriyor. Bu çağrının üzerine ise ABD Özbekistan’daki askerlerini tekrar ülkesine çağırıyor. Şangay Beşlisi 2007 yılında birlikte bir askeri tatbikat düzenliyor. Tatbikat Rusya’da bulunan Ural dağları bölgesinde gerçekleşiyor ve kamuoyunda oldukça ilgi topluyor. 2017 yılında iki üye daha kabul eden örgüt Türkiye’yi de  diyalog ülkesi olarak tanıyor.

Şangay Beşlisi kuruluş amacı arasında, Batı’da faaliyet gösteren NATO ve AB gibi kuruluşlara karşı Doğu bloğunu temsil eden bir birlik kurmak ya da Rusya başkanı Putin’in bahsettiği tek kutuplu dünyaya karşı koymak sayılabilir. Ancak resmi çerçevede bakılacak olursa  Şangay Beşlisi’nin kuruluş amacı şu şekilde ifade edilebilir;

  • Üye ülkeler arasında dostluk ilişkilerinin geliştirilmesi 
  • Bölgesel barışın ve istikrarın korunması adına tarafların gerekli çalışmaları yapması
  • Terörizm, örgütlü suçlar ve köktencilik gibi sorunlarla mücadele edilmesi
  • Ekonomik, teknolojik, bilimsel ve kültürel alanlarda işbirliği ve paylaşımın yapılması

Şanghay Beşlisi Yapısı ve Etkinlikleri

shanghai beşlisi yapısı etkinlikleri

Şangay İşbirliği Örgütü yedi ana organdan oluşuyor. Bunlar Devlet Başkanları Konseyi, Hükümet Başkanları Konseyi, Temsilcilikler Konseyi, Sekretarya, Dışişleri Bakanları Konseyi, Ulusal Koordinatörler Konseyi ve Bölgesel Anti-Terör Ajansı. 

İlk olarak güvenlik alanında işbirliği için kurulmuş olan organizasyon daha sonra kültürel ve ekonomi alanlarında da işbirlikleri düzenlemeye başlıyor. Şangay Beşlisi bünyesinde yapılan etkinliklere bakacak olursak;

Güvenlik Alanında İşbirlikleri

Şangay Beşlisi kuruluş amacı öncelikle güvenlik olduğu için güvenlik alanında birçok faaliyeti bulunuyor.

  • 2004 yılında Taşkent’te yapılan zirvede Bölgesel Antiterörizm Yapısı (RATS) kuruluyor. 2006 yılında ise örgüt kurulan bu yapı altında uyuşturucuyla mücadele eylem planını açıklıyor.
  • 2006 yılında Şangay İşbirliği Örgütü’nün NATO gibi bir askeri blok olmadığı belirtiliyor. Ancak artan terör, ayrımcılık ve aşırıcılık hareketlerinin askeri müdahaleyi zorunlu  kılabileceği vurgulanıyor. 
  • Şangay 5’lisi üye ülkeleri arasında 2003 ve 2007 yıllarında ortak askeri tatbikat düzenleniyor.
  • 2007 yılında uyuşturucu suçları ile mücadele kapsamında Kolektif Güvenlik Anlaşması örgütü ile bir anlaşma imzalanıyor.

Ekonomik Alanda İşbirlikleri

  • Şangay Beşlisi ülkeleri arasında ekonomik işbirliğini artırmak adına 2003 yılında bir çerçeve anlaşması imzalanıyor. Üye ülkeler arasında bir serbest ticaret bölgesi oluşturulması için çalışmalar yapılması kararlaştırılıyor.
  • 2005 yılında gerçekleşen Moskova zirvesinde ortak enerji projelerine öncelik tanınacağı açıklanıyor. Bu kapsamda ortak projelerin finanse edilmesi için Şangay İşbirliği Örgütü İnterbank’ının kurulması kararlaştırılıyor.
  • 2006 yılında enerji alanında işbirliği için “Enerji Kulübü” kurulması kararlaştırılıyor.

Kültürel Alanda İşbirlikleri

  • Kültürel alanda işbirlikleri sağlamak için 2002 yılında Pekin’de kültür bakanları buluşması düzenleniyor. 
  • 2005 yılında yapılan zirvede Şangay İşbirliği Örgütü Sanat Festivali ve Sergisi düzenleniyor. 

Şangay Beşlisi Türkiye İlişkileri

shanghai beşlisi türkiye ilişkileri

Şanghay Beşlisi ülkelerinin 2008 yılında Duşanbe’de gerçekleştirdiği zirvede örgüte henüz üye ya da gözlemci sıfatıyla katılmayan ancak irtibat kurmak isteyen ülkeler için resmi bir statü belirleniyor. ŞİÖ Diyalog Ortaklığı adı verilen statü, ülkelerin Şangay Beşlisi’ne üye ülkelerle sınırlı işbirlikleri yapmasına imkan tanıyor. Şangay Beşlisi Türkiye Cumhuriyeti’ni 2012 yılında Pekin’de gerçekleştirilen zirve de Diyalog Ortağı statüsü ile kabul ediyor. 2016 yılında Enerji Kulübü kapsamında gerçekleştirilen zirvede ise 2017 yılı Enerji Kulübü başkanlığı ülkemize devrediliyor. Böylelikle Türkiye Şangay Beşlisi üyesi olmadığı halde Enerji Kulübü başkanlığı yapan ilk ülke oluyor.

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu

Reklam Engelleyici Algılandı

Adblocker algılandı! Lütfen reklam engelleyicinizi kapatarak sayfayı yenileyin!